Nafarroa erdialdeko paisaian badira hiru mendi beti elkarri begira daudena: Txurregi, Gaztelu eta Bizkai gailurretaz ari gera. Hirurak dira Iruñerriko mendizale askoren gustokoak, baina baita natura eta istoria ulertzeko leiho paregabeak ere.
Gaztelu gailurretik grabatutako irudiak
Gaztelu mendia (997 m), Orarregi izeneko gaztelu bezala izendatua. Irurtzun eta Sakanaren gainean altxatzen den muinoa, antzinatik izan da kokaleku estrategikoa. Tontorrean ikus daitezkeen harri-pilaketek eta plataforma lauek adierazten dute bertan Burdin Aroko herrixka gotortu bat egon zela (K.a. I. milurtekoa). Muino gotortu hauek ohikoak ziren garai hartan: komunitate txiki batek bizileku eta babes gune gisa erabiltzen zituen, eta inguruko bide eta pasabide nagusiak kontrolatzeko balio zuten.
Gaztelu mendiko kokapenak —Arakilgo pasabidea, Burundako irteera eta Sakana osoa ikusgai izanik— funtzio hori guztiz justifikatzen du. Ez dago Erdi Aroko gaztelu handirik dokumentatuta, baina litekeena da muino gotortua atalai edo zaintza-postu gisa berrerabili izana garai horretan.
Izenak berak, “Gaztelu”, tokiko memorian iraun duen antzinako gotorleku baten oroitzapena gordetzen du. Gaur egun ikus daitezkeen aztarnak ez dira ikusgarriak, baina argi erakusten dute mendia defentsarako eta behaketarako erabili izan zela mendeetan zehar.
Gaztelu gailurrean aurkitzen den plaka
Txurregi gailurrerako azken maldari ekin aurretik
Sai arrea (Gyps fulvus)
Gaztelu mendiak mendeetako istorioa gordetzen du bere harri artean. Gaztelura igotzen denak ez du soilik tontor bat zapaltzen: Erdi Aroko zaintza-sare baten arrasto biziak bisitatzen ditu. Harkaitz gaineko gotorlekuak oraindik ere erakusten du zergatik zen toki hau estrategikoa: Arakil haranaren sarrera kontrolatzen du, eta inguruko mendilerroak esku-eskura ditu. Haizeak horma zaharren artean jotzen duenean, erraza da irudikatzea garai bateko zaindarien egunerokoa.
Bizkai gailurretik grabatutako irudiak
Bizkai mendiak berriz bere gainalde zabalarekin zoragarria da. Txurregi eta Gaztelu baino igoera leunagoa du. Tontorretik Iruñerriko ikuspegi zabal eta argiak ditu. Mendia bera ez da altuena, baina bai kokapenagatik berezia: Aralar, Andia eta Sakanako mendilerroak modu panoramikoan lotzen dituelako. Eguraldi garbiarekin, Pirinioetako lehen lerroak ere antzemate omen dira.
Txurregi gailurretik grabatutako irudiak
Txurregi Andia mendizerraren ekialdeko gailur esanguratzuena da. Andiaren ekialdeko zaindari zorrotza da: tontor tentea, igoera labur baina bizia duena. Bere gailurrera iristen denak berehala ulertzen du zergatik den hain maitatua: Iruñerria eta Sakanaren arteko muga naturala marrazten du, eta bere tontor estutik ikuspegi zorrotzak zabaltzen dira, bai Aralarrera, bai Urbasa‑Andiara, edo Pirinioetara. Txurregik badu zerbait berezia: argiak harkaitzetan jotzen duenean, mendiak izaera basati eta elegante hori agerian uzten du.
Eskinosoa (Garrulus glandarius)
Gainera, Txurregi da hiru mendi hauen osagarri perfektua: Gazteluren historia eta Bizkairen zabaltasuna lotzen dituena, eta ibilbideari erritmo eta izaera gehiago ematen dizkio.Txurregik igoera azkarra, tontor ikusgarria eta beti bueltatzeko gogoa uzten duen mendi horietakoa da.
Hiru tontor hauek batera bisitatzeak ibilbide borobila eskaintzen du: historia eta paisaia, harri zaharrak eta larre zabalak, eta batez ere, Nafarroako mendien izaera xume baina sendoa nabari da bertan.
Gaztelu eta Txurregi mendiak igotzeko egin genuen ibilbidea
Txurregiko azken malda pikoan behera
Gau hezeetan edo egunsentiaren lehen argitan, lur bustiaren gainean isil‑isil mugitzen diren bareak ez dira beti oharkabean pasatzen. Batzuetan, zorte pixka batekin, naturaren eszena bitxi eta ikusgarri horietako bat topa dezakegu: bareen kopulazioa, benetako dantza espiral bat da.
Bi aleak elkarren inguruan kiribiltzen dira, eta erdian agertzen den organo urdin distiratsuak ematen dio eszenari ukitu harrigarriena. Bareak hermafroditak direnez, biak dira aldi berean ar eta eme; beraz, topatzen direnean esperma trukea egiten dute, eta horretarako erabiltzen dute organo urdin hori, askotan “perla urdina” deitua. Kopulazioa ez da azkarra: batzuetan ordu erdi edo gehiago irauten du. Mugimenduak geldoak dira, baina zehatzak; bi gorputzak elkarri lotuta mantentzen dira, eta mukiak distira berezia hartzen du argiaren arabera. Askotan, inguruko lurra eta harriak ere muki zuri eta lodi batez estaltzen dira, defentsa‑ eta lotura‑funtzioa duen substantzia horrek eszenari ukitu ia fantastikoa emanez.
Halako uneak ez dira ohikoak ikusten, eta are gutxiago hain argi eta hurbil. Naturaren erritmo geldo eta isilak, askotan ezkutuan geratzen direnak, bat‑batean gure aurrean agertzen dira, eta gogorarazten digute zenbat istorio gertatzen diren gure oinen azpian, ia ohartu gabe.
Bizkai mendia igotzeko egin genuen ibilbidea
Txurregi gailurretik Gaztelu gailurrera dagoen ikuspegia
Clematis vitalba
Europan oso ohikoa den landare igokari bat da, hazkuntza bizkorrekoa eta zuhaixka‑ eta baso‑ertzetan ugaria. Sarritan ikus daiteke horma, hesi eta zuhaitzetara igota, Ibilbide guzian asko ikusi genuen.
Basasagua ( Apodemus sylvaticus) hau ur aska batean itota aurkitu genuen
Crataegus monogyna
Elorri zuria zuhaixka autoktono eta oso ohikoa da. Hesi naturaletan, baso‑ertzetan, larreetan eta harizti‑inguruneetan ohikoa da. Lurzoru karetsuak eta eguzki‑argia gustuko ditu. Arantza ugari ditu, eta horregatik erabili izan da hesi natural babesgarri gisa. Fruituak txori askoren elikagai dira.
Belatxinga mokogorri eta mokohorien hegalketak benetan ikusgarriak dira
Elorri beltza · Prunus spinosa
Arantzak: oso ugariak eta gogorrak. Hostoak: txikiak, obatuak eta ertzetan pixka bat serratuak daude
Euskal Herrian ohikoa da hesi naturaletan, larreetan, baso‑ertzetan eta eremu ireki freskoetan.
Hauek ere lurzoru karetsuak eta eguzki‑argia gustuko ditu. Fruituak ezagunak dira patxarana egiteko. Loreak oso erakargarriak dira polinizatzaileentzat.
Goizean goi, behe laino haundiarekin ekin genion txangoari
Acer monspessulanum · Astigar mediterranearra
Gure txangoan ikusi bezala Euskal Herrian batez ere hegoaldeko isurialdean, harizti eta artadien inguruetan hazten da, zuhaitz honek ere lurzoru lehorrak eta karetsuak nahiago ditu. Hostoak txikiagoak eta lodiagoak ditu beste astigar espezieekin alderatuta. Oso ondo egokitzen da lehorte eta bero baldintzetara.
Sai arrea k (Gyps fulvus) nun nahi ikusten ziren hegan
Ibilbidea Ilzarbe herrixkatik hasi genuen
.jpg)
Sorbus aria, gereziondo zuria
Sorbus aria, gereziondo zuria, mendialdeko baso mistoak, harkaitz‑inguruak, harizti eta pagadien ertzak ditu gogoko. Pirinioetan oso ohikoa, baita Kantauriar mendilerroan ere.
Txurregi gailurrean gustora gailurra egin eta gero
(Tilia platyphyllos) ezki hostozabala
Euskal Herrian batez ere ibai‑ertzetan, baso freskoetan eta herri‑inguruneetan landatua izan da
Oso estimatua da itzal zabala emateagatik eta loreen usainagatik.
Erroia (Corvus corax)
Hego ipurua (Juniperus oxycedrus)
Euskal Herrian batez ere hegoaldeko isurialdean, artadi eta harizti mediterraneotan aurkitzen da
Txurregi gailurreko aristan aurrera
🌳 Quercus coccifera — Abaritza. Euskal Herrian: batez ere Nafarroa hegoaldean, Erriberan eta eremu mediterraneoko artadi eta sastrakadietan aurkitzen da. Artean baino hostoak zorrotzagoak eta txikiagoak ditu.
Txurregi gailurrera bidean
Artea — Quercus ilex
Ibilbidearen zati haundiak, artadi artean egiten dira oinez. Euskal Herrian: batez ere Nafarroa hegoaldean, Arabako hegoaldean eta Bizkaiko zenbait eremutan aurkitzen da.
Txurregi mendiaren hegoaldeko aurpegia
Artearen ezkurra
Mendiaren hegoaldeko aurpegiak artadiz beteak daude
Iparraldeko aurpegia berriz pagadiz josia dago
Artea — Quercus ilex
Gaztelu mendia Txurregitik begiratuta
Artadiko lursorua goroldioz betea zegoen gune batzuetan
Gaztelu mendiaren gailurrean
Haritza — Quercus robur eta Quercus petraea
Haritzak gure basoen zutabe nagusietakoak dira, baina izen bakarraren atzean bi espezie oso antzekoak ezkutatzen dira: haritz arrunta (Quercus robur) eta haritz kanduduna (Quercus petraea). Lehen begiratuan ia bereiztezinak diruditen arren, xehetasunei erreparatuz gero, bi espezieen arteko aldeak argi agertzen dira. Haritz arruntaren hostoek peziolo oso laburra dute, ia ikusezina, eta hostoaren oinarria zabaldua da, “belarri” moduko bi lobulu txikirekin. Haritz kandudunak, ordea, peziolo luzeagoa erakusten du, eta hostoaren oinarria estua da, inolako belarririk gabe. Hostoaren forma bera ere zertxobait aldatzen da: haritz arruntaren lobuluak zabalagoak eta biribilagoak dira, eta kandudunarenak estuagoak eta sakonagoak.
Ezkurrak ere oso adierazgarriak dira. Quercus robur espezieak pedunkulu luzean garatzen ditu ezkurrak, eta horregatik deitzen zaio gaztelaniaz “roble pedunculado”. Quercus petraea‑k, aldiz, ezkurrak ia pedunkulurik gabe ditu, zuzenean adarrean eserita, eta hortik datorkio “sessile” izendapena. Zuhaitzaren forma orokorrak ere laguntzen du: haritz arrunta lur fresko eta hezeetan hazten da hobekien, eta adaburua zabal eta horizontala izaten du; haritz kanduduna, berriz, lur lehorxeago eta azidoetan agertzen da maizago, eta bere adaburua altuagoa eta estuagoa izaten da.
Azken batean, bi haritzak gure paisaiaren parte bereizezinak badira ere, hostoaren pezioloari, oinarriko formari eta ezkurraren pedunkuluari begiratzea nahikoa da espeziea zein den jakiteko. Xehetasun txiki horiek dira, askotan, basoan begirada zorrotz batek deskubritzen dituen altxorrak.
Haritza — Quercus robur eta Quercus petraea
Hegoaldeko aurpegiko artadian aurrera
Arantza batzuen hostoek hartzen duten kolore gorrixka ikusgarria da
Bizkai gailurretik hegoaldera ateratako argazkia
Basa piztien kaka arrastoak ere nun nahi ikusi genituen, goiko honek azeri batena dirudi
Zati batean laino ugari sartu zitzaigun
Zuhandorra (Cornus sanguinea) ere ugari zegoen ibilbidearen behe partean
Oso ohikoa da Euskal herriko mendietan, batez ere sastrakadietan eta erreka‑bazter freskoetan.
Zuhandorra sarritan “trepadora” moduan ikusten da, beste landare batzuetan oinarrituta altxatzen delako, nahiz eta ez izan igokari klasikoa.
Zuhandorrak (Cornus sanguinea) ere kolore gorrixka politak hartzen ditu udazkenean
Euphorbia sp
