MOSCADERO(1180M) UNGINO (1099M) ESKUTXI (1185M) ARO (1133M) SIERRA SALVADA / GOROBEL - ARABA (2025 abenduak 12 / 2026 urtarrilak 20)

Gorobel mendilerroa karst-aren laborategi natural bat da. Uraren eraginez Kareharrizko eremuak zulatu eta moldatu dira milaka urtez, eta horren ondorioz kobazulo, leize eta galeria ugari sortu dira bertan.

Mendi hauek ez dira altueragatik nabarmentzen, baizik eta kareharrizko eremu karstiko zabalagatik. Mendi gainaldeetan sortzen diren lautada harritsu zabalek eta gailur ertzetako amildegi ikusgarriek paisaia berezi eta bakarra osatzen dute.

Ungino, Eskutxi eta Moscadero tontorrek osatzen duten mendilerroak badu bereizgarri bat: mendi‑muga direla, baso eta goialdeko larre harritsuen arteko trantsizio naturala osatzen dutela.

 Curtiveranos da inguruko kobazulo handienetako bat, eta gure ibilaldian barrura sartu eta beste aldetik irtetea lortu genuen.

Curtiveranos haitzuloa oso zabala eta erraza da barrutik zeharkatzeko, eta galeria nagusiak argi uzten du karstaren indarra: sabaiko kupula naturalak, hormetako ur‑markak eta kareharrizko erliebe leunak ikusgarriak dira.

Barruan egoteak isiltasun berezi bat ematen du, ez da ohiko kobazulo estu eta ilun bat: Curtiveranos irekia, zabala eta erosoa da, eta karstaren dinamika ulertzeko leku ezin hobea.

Galeria amaierara iristen zarenean, kanpoko argia berriro agertzen den une horrek badu zerbait magikoa.

 

Ibilbide honetan Gorobel mendikatearen ipar‑mendebaldeko ikuspegi osoa zabaltzen da. Bertan harkaitz‑horma bertikal ikusgarriak, pagadiak, artadiak eta goialdeko larre zabalak zein harritsuak tartekatzen dira. 

Laino itsua lagun eta haize finak jotzen duen goialde horretan, larreak abeltzantzarako erabiltzen dira nagusiki, eta horrek ere bere izaera berezia ematen dio ingurune osoari.

Ungino (1099 m): Gailurra balkoi ikusgarri bat da, gainaldean dagoen lautadaren  begiratoki naturala.

Eskutxi (1185 m): Moscadero eta Ungino artean dagoen lepo eta tontor apalagoa, baina mendikatearen lotura logikoa eta paisaiaren trantsizioa markatzen dituena.

Moscadero (1180 m): Mendebaldera zabaltzen den azken gailurra, inguruko haranen ikuspegi zabal eta garbia eskaintzen duena, baina gu justu iritxi ginenean laino itsua sartu zitzaigun eta bistarik gabe geratu ginen.

Ibilbideak ez dira teknikoak, baina bai zabal eta ikusgarriak. Kresterioan zehar ibiltzeak bere xarma berezia du: momentu oro paisaia zabala eta aldakorra duzu aurrez aurre.

Unginoko koba, Tontorretik gertu dagoen haitzulo ikusgarria da. Barrualdean urak zizelkaturiko galeria txikiak eta sabaiko erliebe karstikoak ikus daitezke. Antzinan artzainek babesleku gisa ere erabili izan zutela esaten da.

Ungino  Eskutxi eta Aro mendiak kateatzen egin genuen ibilbide zirkularra

San Migueleko ur‑jauziaren iturburua, zulo hontako barrunbetatik hasten da ura irtetzen.

San Migueleko urjausitikan ur gutxi ari zen eroritzen.

Ibilbidean zehar ikusi genituen urjausietako bat, kareharrizko eremu lehorraren erdian kontraste freskoa dira. 

Moscadero gailurra egiteko osatu genuen ibilbide zirkularra

"Loberak" aintzinan otsoak harrapatzeko mendian eraikitako harrizko egitura tradizionalak dira. Gorobel ingurua betidanik izan omen da artzaintza‑lurraldea, eta otsoak arazo handia zirela zioten abeltzainek. Loberaren funtzio nagusiak hauek ziren: Abereak babestea, otsoen erasoetatik. Otsoen populazioa kontrolatzea, garai hartan arrisku ekonomiko zuzena zirelako. Auzotarrek elkarrekin antolatzen zituzten “otso‑ehizaldi”en ondorioz, otsoak loberara bideratzeko.

Lobera baten egitura ohikoena honakoa zen: Bi horma luze, V formakoak, mendian zabalduta. Hormek otsoa pixkanaka estutzen zuten, korridore moduko batean. Amaieran, zulo edo putzu sakon bat zegoen, otsoa bertara erortzeko. Behin barruan, ezin zen irten. Goiko argazki honetan ikusten den bezala, Gorobel inguruan oraindik ere geratzen dira halakoen aztarnak, eta guk egindako ibilbidean ikusi genituen.

Ungino, Eskutxi eta Moscadero lotzen dituen ibilbidea ez da zaila, baina bai zabala, ikusgarria eta geologikoki oso aberatsa. 

Kresterioan zehar ibiltzeak mendilerroaren izaera osoa erakusten du: kareharrizko hormak, larre zabalak, kobazulo ezkutuak eta haranen ikuspegi zabalak, goiko argazkia Ungino gailurrean ateratakoa da.

San Miguel errekaren iturburua

Moscadero gailurrean

Pagadi ederrak ere zeharkatu genituen

Uhandre palmeatua (Triturus helveticus)

Gorobelen ikuspegi zabala

Miru gorria (Milvus milvus)

Ungino gailurra ipar ekialdetik begiratuta

Garrapoa (Sitta europaea)

Eskutxi gailurra Unginotik begiratuta

Kaskabeltza (Parus major)

Aro gailurraren iparraldeko aurpegia

Theba pisana

Lehen aipatu bezala mendi guzia zuloz betea dago

Erroia (Corvus corax)

TXURREGI (1128M) GAZTELU (1085M) / BIZKAI (1035M) ANDIA-NAFARROA (2025 urriak 25 /abenduak 11)

Nafarroa erdialdeko paisaian badira hiru mendi beti elkarri begira daudena: Txurregi, Gaztelu eta Bizkai gailurretaz ari gera. Hirurak dira Iruñerriko mendizale askoren gustokoak, baina baita natura eta istoria ulertzeko leiho paregabeak ere.

Gaztelu gailurretik grabatutako irudiak

Gaztelu mendia (997 m), Orarregi izeneko gaztelu bezala izendatua. Irurtzun eta Sakanaren gainean altxatzen den muinoa, antzinatik izan da kokaleku estrategikoa. Tontorrean ikus daitezkeen harri-pilaketek eta plataforma lauek adierazten dute bertan Burdin Aroko herrixka gotortu bat egon zela (K.a. I. milurtekoa). Muino gotortu hauek ohikoak ziren garai hartan: komunitate txiki batek bizileku eta babes gune gisa erabiltzen zituen, eta inguruko bide eta pasabide nagusiak kontrolatzeko balio zuten.

Gaztelu mendiko kokapenak —Arakilgo pasabidea, Burundako irteera eta Sakana osoa ikusgai izanik— funtzio hori guztiz justifikatzen du. Ez dago Erdi Aroko gaztelu handirik dokumentatuta, baina litekeena da muino gotortua atalai edo zaintza-postu gisa berrerabili izana garai horretan.

Izenak berak, “Gaztelu”, tokiko memorian iraun duen antzinako gotorleku baten oroitzapena gordetzen du. Gaur egun ikus daitezkeen aztarnak ez dira ikusgarriak, baina argi erakusten dute mendia defentsarako eta behaketarako erabili izan zela mendeetan zehar.

Gaztelu gailurrean aurkitzen den plaka

Txurregi gailurrerako azken maldari ekin aurretik

Sai arrea (Gyps fulvus) 

Gaztelu mendiak mendeetako istorioa gordetzen du bere harri artean. Gaztelura igotzen denak ez du soilik tontor bat zapaltzen: Erdi Aroko zaintza-sare baten arrasto biziak bisitatzen ditu. Harkaitz gaineko gotorlekuak oraindik ere erakusten du zergatik zen toki hau estrategikoa: Arakil haranaren sarrera kontrolatzen du, eta inguruko mendilerroak esku-eskura ditu. Haizeak horma zaharren artean jotzen duenean, erraza da irudikatzea garai bateko zaindarien egunerokoa.

Bizkai gailurretik grabatutako irudiak

Bizkai mendiak berriz bere gainalde zabalarekin zoragarria da. Txurregi eta Gaztelu baino igoera leunagoa du. Tontorretik Iruñerriko ikuspegi zabal eta argiak ditu. Mendia bera ez da altuena, baina bai kokapenagatik berezia: Aralar, Andia eta Sakanako mendilerroak modu panoramikoan lotzen dituelako. Eguraldi garbiarekin, Pirinioetako lehen lerroak ere antzemate omen dira.

Txurregi gailurretik grabatutako irudiak

Txurregi Andia mendizerraren ekialdeko gailur esanguratzuena da. Andiaren ekialdeko zaindari zorrotza da: tontor tentea, igoera labur baina bizia duena. Bere gailurrera iristen denak berehala ulertzen du zergatik den hain maitatua: Iruñerria eta Sakanaren arteko muga naturala marrazten du, eta bere tontor estutik ikuspegi zorrotzak zabaltzen dira, bai Aralarrera, bai Urbasa‑Andiara, edo Pirinioetara.  Txurregik badu zerbait berezia: argiak harkaitzetan jotzen duenean, mendiak izaera basati eta elegante hori agerian uzten du. 

Eskinosoa (Garrulus glandarius)

Gainera, Txurregi da hiru mendi hauen osagarri perfektua: Gazteluren historia eta Bizkairen zabaltasuna lotzen dituena, eta ibilbideari erritmo eta izaera gehiago ematen dizkio.Txurregik  igoera azkarra, tontor ikusgarria eta beti bueltatzeko gogoa uzten duen mendi horietakoa da.

Hiru tontor hauek batera bisitatzeak ibilbide borobila eskaintzen du: historia eta paisaia, harri zaharrak eta larre zabalak, eta batez ere, Nafarroako mendien izaera xume baina sendoa nabari da bertan. 

Gaztelu eta Txurregi mendiak igotzeko egin genuen ibilbidea

Txurregiko azken malda pikoan behera

Gau hezeetan edo egunsentiaren lehen argitan, lur bustiaren gainean isil‑isil mugitzen diren bareak ez dira beti oharkabean pasatzen. Batzuetan, zorte pixka batekin, naturaren eszena bitxi eta ikusgarri horietako bat topa dezakegu: bareen kopulazioa, benetako dantza espiral bat da.

Bi aleak elkarren inguruan kiribiltzen dira, eta erdian agertzen den organo urdin distiratsuak ematen dio eszenari ukitu harrigarriena. Bareak hermafroditak direnez, biak dira aldi berean ar eta eme; beraz, topatzen direnean esperma trukea egiten dute, eta horretarako erabiltzen dute organo urdin hori, askotan “perla urdina” deitua. Kopulazioa ez da azkarra: batzuetan ordu erdi edo gehiago irauten du. Mugimenduak geldoak dira, baina zehatzak; bi gorputzak elkarri lotuta mantentzen dira, eta mukiak distira berezia hartzen du argiaren arabera. Askotan, inguruko lurra eta harriak ere muki zuri eta lodi batez estaltzen dira, defentsa‑ eta lotura‑funtzioa duen substantzia horrek eszenari ukitu ia fantastikoa emanez.

Halako uneak ez dira ohikoak ikusten, eta are gutxiago hain argi eta hurbil. Naturaren erritmo geldo eta isilak, askotan ezkutuan geratzen direnak, bat‑batean gure aurrean agertzen dira, eta gogorarazten digute zenbat istorio gertatzen diren gure oinen azpian, ia ohartu gabe.

Bizkai mendia igotzeko egin genuen ibilbidea

Txurregi gailurretik Gaztelu gailurrera dagoen ikuspegia

Clematis vitalba 

Europan oso ohikoa den landare igokari bat da, hazkuntza bizkorrekoa eta zuhaixka‑ eta baso‑ertzetan ugaria. Sarritan ikus daiteke horma, hesi eta zuhaitzetara igota, Ibilbide guzian asko ikusi genuen.

Basasagua ( Apodemus sylvaticus) hau ur aska batean itota aurkitu genuen

Crataegus monogyna

Elorri zuria zuhaixka autoktono eta oso ohikoa da. Hesi naturaletan, baso‑ertzetan, larreetan eta harizti‑inguruneetan ohikoa da. Lurzoru karetsuak eta eguzki‑argia gustuko ditu. Arantza ugari ditu, eta horregatik erabili izan da hesi natural babesgarri gisa. Fruituak txori askoren elikagai dira.

Belatxinga mokogorri eta mokohorien hegalketak benetan ikusgarriak dira

Elorri beltza · Prunus spinosa

Arantzak: oso ugariak eta gogorrak. Hostoak: txikiak, obatuak eta ertzetan pixka bat serratuak daude

Euskal Herrian ohikoa da hesi naturaletan, larreetan, baso‑ertzetan eta eremu ireki freskoetan.

Hauek ere lurzoru karetsuak eta eguzki‑argia gustuko ditu. Fruituak ezagunak dira patxarana egiteko. Loreak oso erakargarriak dira polinizatzaileentzat.

Goizean goi,  behe laino haundiarekin ekin genion txangoari

Acer monspessulanum · Astigar mediterranearra

Gure txangoan ikusi bezala Euskal Herrian batez ere hegoaldeko isurialdean, harizti eta artadien inguruetan hazten da, zuhaitz honek ere lurzoru lehorrak eta karetsuak nahiago ditu. Hostoak txikiagoak eta lodiagoak ditu beste astigar espezieekin alderatuta. Oso ondo egokitzen da lehorte eta bero baldintzetara. 

Sai arrea k (Gyps fulvus) nun nahi ikusten ziren hegan

Astigar mediterranearrak udazkenean kolore zoragarriak izaten ditu, naranja eta gorri kolorea hartzen du.

Ibilbidea Ilzarbe herrixkatik hasi genuen

Sorbus aria, gereziondo zuria

Sorbus aria, gereziondo zuria, mendialdeko baso mistoak, harkaitz‑inguruak, harizti eta pagadien ertzak ditu gogoko. Pirinioetan oso ohikoa, baita Kantauriar mendilerroan ere.

 (Tilia platyphyllos) ezki hostozabala 

Euskal Herrian batez ere ibai‑ertzetan, baso freskoetan eta herri‑inguruneetan landatua izan da. Oso estimatua da itzal zabala emateagatik eta loreen usainagatik.

Erroia (Corvus corax)

Hego ipurua  (Juniperus oxycedrus)

Euskal Herrian batez ere hegoaldeko isurialdean, artadi eta harizti mediterraneotan aurkitzen da

Txurregi gailurreko aristan aurrera

Quercus coccifera — Abaritza. Euskal Herrian: batez ere Nafarroa hegoaldean, Erriberan eta eremu mediterraneoko artadi eta sastrakadietan aurkitzen da. Artea baino hostoak zorrotzagoak eta txikiagoak ditu.

Txurregi gailurrera bidean

 Artea — Quercus ilex

Ibilbidearen zati haundiak, artadi artean egiten dira oinez. Euskal Herrian: batez ere Nafarroa hegoaldean, Arabako hegoaldean eta Bizkaiko zenbait eremutan aurkitzen da.

Txurregi mendiaren hegoaldeko aurpegia

Artearen ezkurra

Mendiaren hegoaldeko aurpegiak artadiz beteak daude

Iparraldeko aurpegia berriz pagadiz josia dago

 Artea — Quercus ilex

Gaztelu mendia Txurregitik begiratuta

Artadiko lursorua goroldioz betea zegoen gune batzuetan

Gaztelu mendiaren gailurrean

 Haritza — Quercus robur eta Quercus petraea

Haritzak gure basoen zutabe nagusietakoak dira, baina izen bakarraren atzean bi espezie oso antzekoak ezkutatzen dira: haritz arrunta (Quercus robur) eta haritz kanduduna (Quercus petraea). Lehen begiratuan ia bereiztezinak diruditen arren, xehetasunei erreparatuz gero, bi espezieen arteko aldeak argi agertzen dira. Haritz arruntaren hostoek peziolo oso laburra dute, ia ikusezina, eta hostoaren oinarria zabaldua da, “belarri” moduko bi lobulu txikirekin. Haritz kandudunak, ordea, peziolo luzeagoa erakusten du, eta hostoaren oinarria estua da, inolako belarririk gabe. Hostoaren forma bera ere zertxobait aldatzen da: haritz arruntaren lobuluak zabalagoak eta biribilagoak dira, eta kandudunarenak estuagoak eta sakonagoak.

Ezkurrak ere oso adierazgarriak dira. Quercus robur espezieak pedunkulu luzean garatzen ditu ezkurrak, eta horregatik deitzen zaio gaztelaniaz “roble pedunculado”. Quercus petraea‑k, aldiz, ezkurrak ia pedunkulurik gabe ditu, zuzenean adarrean eserita, eta hortik datorkio “sessile” izendapena. Zuhaitzaren forma orokorrak ere laguntzen du: haritz arrunta lur fresko eta hezeetan hazten da hobekien, eta adaburua zabal eta horizontala izaten du; haritz kanduduna, berriz, lur lehorxeago eta azidoetan agertzen da maizago, eta bere adaburua altuagoa eta estuagoa izaten da.

Azken batean, bi haritzak gure paisaiaren parte bereizezinak badira ere, hostoaren pezioloari, oinarriko formari eta ezkurraren pedunkuluari begiratzea nahikoa da espeziea zein den jakiteko. Xehetasun txiki horiek dira, askotan, basoan begirada zorrotz batek deskubritzen dituen altxorrak.

 Haritza — Quercus robur eta Quercus petraea

Hegoaldeko aurpegiko artadian aurrera

Arantza batzuen hostoek hartzen duten kolore gorrixka ikusgarria da

Bizkai menditikan Gaztelu eta Txurregi gailurrei ateratako argazkia

Bizkai gailurretik hegoaldera ateratako argazkia

Basa piztien kaka arrastoak ere nun nahi ikusi genituen, goiko honek azeri batena dirudi

Zati batean laino ugari sartu zitzaigun

Zuhandorra (Cornus sanguinea) ere ugari zegoen ibilbidearen behe partean

Oso ohikoa da Euskal herriko mendietan, batez ere  sastrakadietan eta erreka‑bazter freskoetan.

Zuhandorra sarritan “trepadora” moduan ikusten da, beste landare batzuetan oinarrituta altxatzen delako, nahiz eta ez izan igokari klasikoa.

Zuhandorrak (Cornus sanguinea) ere kolore gorrixka politak hartzen ditu udazkenean

 Euphorbia sp